ปัญหาเรื่องชนชั้น และวาทกรรมเศรษฐกิจการเมือง กับวิกฤติการเมืองไทย

Posted by Kritdikorn Wongswangpanich on 02/06/2010 · 12 ความเห็น 

งานชิ้นนี้พยายามอธิบายถึงปัญหาทางชนชั้นที่คาราคาซังในสังคมไทย ซึ่งสุดท้ายก็ได้ระเบิดขึ้นมาเป็นวิกฤติใหญ่ และพยายามมองหาทางออกที่อาจจะไม่ใช่ทางออกที่เป็นไปได้มากที่สุด แต่ผู้เขียนเชื่อว่าได้ผล (Effective) ที่สุด ซึ่งทางออกของปัญหานั้นอาจจะรู้สึกว่าผู้เขียนยัดเยียดรสนิยมส่วนตัวจนมากไปเสียหน่อย (ซึ่งก็ไม่ขอปฏิเสธ) แต่กระนั้นก็เป็นแนวทางที่ผู้เขียนเชื่อจริงๆ ว่ามีประสิทธิภาพมากที่สุด ซึ่งผู้อ่านจะเชื่อถือหรือไม่ ก็ย่อมเป็นสิทธิของท่านโดยสัมบูรณ์ ซึ่งคงยังสามารถถกเถียงกันได้อีกมากต่อไป แต่กระนั้นส่วนที่ผู้เขียนคิดว่าสำคัญที่สุดอยู่ที่คำอธิบายในเรื่องพลังของปัญหาระหว่างชนชั้นที่จะเป็นโจทย์ใหญ่ในสังคมไทยอีกยาวนาน

000

การเมืองไทยในปัจจุบันนั้น เป็นที่ชัดเจนว่าอุดมไปด้วยปัญหา และยังคงคุกรุ่นอยู่ ซึ่งหากจะกล่าวอย่างตรงไปตรงมาแล้ว สถานะแห่งการมีอยู่ของปัญหานั้นสืบเนื่องมานานแล้ว เพียงแต่ถูกกดดัน บดบังเอาไว้ให้ถูกลืมเลือนไป มองไม่เห็น และไม่รู้สึกถึงมัน ฉะนั้นปรากฏการณ์ และความรุนแรงอันเนื่องมาจากการเมืองที่เกิดขึ้นนั้นจึงเป็นเพียงจุดเริ่มต้นของการเริ่มมองเห็นสิ่งที่ถูกปกปิดไว้อย่างกระจ่างใสขึ้นบ้าง ในหมู่ผู้ซึ่งถูกล่อลวงมาโดยตลอด กับผู้ซึ่งพยายามรักษาสภาวะอันหน้ามืดตามัวต่อไป

ในระดับหนึ่งเราอาจจะสามารถมองได้ว่าจุดเริ่มต้นทั้งหมดทั้งมวลของปัญหาที่เกิดขึ้นนั้นก็เป็นปัญหาดั้งเดิมที่ประหนึ่งเป็นปัญหายอดนิยมตลอดกาลของโลกเศรษฐศาสตร์การเมือง นั่นคือ ปัญหาว่าด้วยเรื่องชนชั้น

อนึ่งปัญหาว่าด้วยเรื่องชนชั้นนี้อาจจะมีความพิเศษของมันอยู่ โดยเฉพาะกรณีประเทศไทย ซึ่งแน่นอนว่าในด้านหนึ่งคือ ปัญหาการมีชนชั้นทางด้านเศรษฐกิจ ที่มีช่องว่างทางชนชั้นที่มาก และแตกต่างกันมหาศาล แต่ปัญหาชนชั้นอีกลักษณะหนึ่งที่ประเทศไทยเผชิญมา นับแต่อดีตก็คือ ปัญหาการถูกบีบให้ “ไร้ซึ่งชนชั้นทางการเมือง” เหมือนกันหมด นั่นคือภาวะการโดนบีบให้เป็นไพร่เหมือนกันหมด กล่าวคือ สังคมไทยเป็นสังคมหลากชนชั้นที่ไร้ชนชั้นในตัวมันเอง

ในสังคมไทย การจะเป็นคนไทยโดยสมบูรณ์นั้น หมายถึงการยอมรับ และพร้อมอวดอ้างความเป็นไพร่ของตนได้อย่างออกหน้าออกตา และปีติยินดีไปพร้อมๆ กับสถานะนั้น เราอาจจะพอกล่าวอย่างหลวมๆ ได้ว่าในประเทศไทยนั้นสิทธิทางการเมืองที่เท่าเทียมเพียงประการเดียวคือ “สิทธิในการเป็นไพร่”

ปัญหาว่าด้วยเรื่องชนชั้นในเชิงประวัติศาสตร์: รากฐาน และความเลือนลางแห่งปัญหา

“ผู้ที่ควบคุมปัจจุบันย่อมบงการอดีตได้ ผู้ที่ควบคุมอดีตได้ย่อมบงการอนาคตได้”

-           จอร์จ ออร์เวลล์

ปัญหาเรื่องชนชั้นของไทยนั้น หากว่ากันในแง่มุมทางประวัติศาสตร์แล้วก็เป็นเช่นแทบทุกประเทศในโลกที่เป็นปัญหาที่ยั่งยืน และเรื้อรังมานานจนอาจจะกล่าวได้ว่าปัญหาเรื่องชนชั้นนั้นเป็นปัญหาที่ควบคู่มาพร้อมๆ กับการเกิดขึ้นของสิ่งที่เรียกว่า “สังคม” (อาณาจักร, รัฐ, ฯลฯ) ก็ว่าได้ โดยในอดีตกาล โดยเฉพาะในยุค “ก่อนประชาธิปไตย (Pre-Democratic Period)” นั้น ภาวะความไม่เสมอภาคนี้อาจจะเป็นเรื่องที่ไม่ถูกมองว่าเป็นปัญหา หรือเป็นเรื่องปรกติที่ไม่ต้องการการปิดบังอำพรางใดๆ[1] เพราะมโนคติ (Concept) ว่าด้วยเรื่องชนชั้นนั้นแตกต่างออกไปจากมโนคติในยุคประชาธิปไตย คือ ตวามคิดว่าด้วยความเท่าเทียมกัน หรือความเสมอภาคนั้นยังไม่ถูกนำมารวมไว้ หรือเป็นองค์ประกอบอันสำคัญในทางการเมืองการปกครอง การแบ่งแยกชนชั้นอย่างชัดเจน ไม่ว่าจะเป็นระบบวรรณะ, การเป็นไพร่ หรือทาสโดยสัมบูรณ์, ฯลฯ จึงเป็นเรื่องที่ปกติในทางการเมืองไป

อนึ่งเมื่อการปกครองด้วยระบอบประชาธิปไตยได้กลายเป็นการปกครองกระแสหลักของโลก รัฐชาติต่างๆ ที่เป็นรัฐประชาธิปไตย (หรืออย่างน้อยที่สุดก็คือ อ้างว่าเป็นเช่นนั้น) ซึ่งรวมถึงประเทศไทยด้วยนั้น ตามหลักการแล้วมโนคติว่าด้วยเรื่องชนชั้นนั้นต้องมีการเปลี่ยนแปลงด้วย เพราะระบอบการปกครองที่เรียกว่าประชาธิปไตยนั้น ความเท่าเทียม และความเสมอภาคนับเป็นแกนสำคัญทางความคิดของหลักการที่ไม่อาจจะละเลยได้ เพราะในทางหนึ่งหากละเลยหลักการดังกล่าวนี้ไป ก็คงไม่อาจจะเรียกระบอบการปกครองนั้นว่าเป็นระบอบประชาธิปไตยได้ไปโดยปริยาย

ด้วยเหตุนี้รัฐประชาธิปไตยที่เจริญแล้ว อย่างในยุโรป[2]จึงพยายามลดความแตกต่างทางชนชั้นที่ว่านี้ แม้ในปัจจุบันอาจจะไม่สามารถเรียกได้ว่าสมบูรณ์แบบ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อพบกับข้อเท็จจริงที่ว่าความสมบูรณ์แบบสัมบูรณ์เป็นสิ่งที่ใกล้เคียง หรือเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้โดยตัวมันเอง (ไม่ต้องพูดถึงคำถามในเชิงสัมพัทธนิยมว่า “สมบูรณ์แบบของใคร” ด้วยอีกคำรบหนึ่ง) แต่ก็มีความใกล้เคียงกันมาก ต่างจากประเทศไทยที่ระดับความแตกต่างทางเศรษฐกิจระหว่างชนชั้นนั้นโอฬารดังเดิม

แต่กระนั้น คำถามที่ควรจะเกิดขึ้นก็คือ “อะไรที่ทำให้ความแตกต่างทางชนชั้นของไทยสามารถอยู่ได้อย่างยั่งยืน และมั่นคงเช่นนี้” งานชิ้นนี้มุ่งจะอธิบายว่าตัวปัญหาที่ว่านี้นั้นคงอยู่เรื่อยมา เพียงแต่ว่าถูกทำให้ไม่รู้สึกถึง หรือถูกทำกลายเป็นเรื่องปกติธรรมดาไป (Normalization) ด้วยปัจจัยหลายประการ ส่วนสำคัญที่ไม่อาจละเลยได้ก็คือ มโนคติแบบพุทธศาสนา และวาทกรรมเศรษฐกิจพอเพียง ที่ถูกผลักดันไว้ด้วยเครือข่ายนิยมเจ้า (Network Monarchy)[3]

การกล่าวถึงมโนคติแบบพุทธศาสนาในสังคมไทยนั้นอาจจะเรียกได้ว่าเป็นเรื่องที่อ่อนไหว และเปราะบางมาก ในทางหนึ่งเพราะศาสนาพุทธเป็นส่วนผสมกับรากเหง้า หรือสาแหรกของวัฒนธรรมไทย (Cultural Genealogy) แต่เหตุผลสำคัญอีกประการหนึ่งก็เพราะความสามารถในการรวมศูนย์อำนาจรัฐได้อย่างแปลกประหลาดพิศดารของประเทศไทย ซึ่งจะกล่าวต่อไปในส่วนอื่น ฉะนั้นการเอ่ยถึงมโนคติแบบพุทธศาสนาในที่นี้ขอให้ถือเป็นคำอธิบายทางวิชาการที่ถกเถียงกันทางเหตุผลต่อไปได้

มโนคติแบบพุทธศาสนานั้นหากกล่าวโดยตัวหลักการแล้ว ในทางหนึ่งเราอาจจะกล่าวได้ว่าเป็นตัวส่งเสริมสร้างความคุ้นชินต่อการอยู่อย่างมีชนชั้น และไม่ขวนขวายหาความก้าวหน้าในทางเศรษฐกิจ หรือหลงลืมถึงปัญหาที่ปรากฏอยู่ตรงหน้าว่ามันเป็นปัญหา[4] เพราะคำสอนหลักของศาสนาพุทธฝังรากทางความคิดอยู่ที่คติว่าด้วยเรื่องของ “กฏแห่งกรรม” ฉะนั้นแล้วสภาพความจนแต่กำเนิด การต้องตรากตำอยู่กับสภาพเหล่านั้นจึงกลายเป็น “การชดใช้กรรมเก่า” ไป ผนวกกับความคิดที่ว่าความละโมบ โลภมาก มีกิเลสในทางวัตถุ (ซึ่งรวมถึงทางเศรษฐกิจด้วยนั่นเอง) เป็นเรื่องไม่พึงกระทำ ฉะนั้นเมื่อความยากจนของตนกลายเป็นเรื่องของผลกรรมจากชาติก่อน และการขวนขวายทางเศรษฐกิจเป็นเรื่องไม่พึงกระทำ หรือให้น้ำหนักความสำคัญเป็นอันดับต้นๆ แล้ว สภาพการเรียกร้อง หรือมองเห็นความไม่เท่าเทียมทางชนชั้น และทางเศรษฐกิจว่าเป็นปัญหาจึงมลายไป

นอกจากนี้ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา ก็ได้มีวาทกรรมที่ถูกทำให้เป็นที่นิยม และฝังติดหัวปรากฏขึ้น คือ วาทกรรม “พอเพียง” ทั้งเศรษฐกิจพอเพียง, การกินอยู่อย่างพอเพียง, ฯลฯ ซึ่งเสริม หรือประกอบเข้ากับมโนคติแบบพุทธศาสนาซึ่งเป็นฐานคิดที่ฝากรากลึก (Fundamental Foundation) ในตัวประชาชนส่วนใหญ่ของไทยแต่ดั้งเดิมเข้าไปด้วย

วาทกรรมพอเพียงในทางหนึ่งอาจจะแลดูคล้ายว่าจะเป็น “กระแสต้าน” ต่อฐานวิธีคิดแบบทุนนิยม แต่แท้จริงแล้วไม่เป็นการผิดเลยแม้แต่น้อยที่จะกล่าวว่า วาทกรรมพอเพียงนี้เองเป็นสิ่งที่ถูกสถาปนาขึ้นเพื่อพิทักษ์ และรักษา “ทุนนิยมชนชั้นสูง (Elite Capitalism)” ให้ทำงานต่อไปได้โดยไม่มีสะดุด ด้วยความคิดตามวาทกรรมพอเพียงนี้เอง วาทกรรมพอเพียงทำหน้าที่ตอกย้ำรากฐานทางความคิดแบบพุทธศาสนาที่ฝังอยู่ในจิตสำนึกว่า “มีเท่าไหร่ ก็ใช้เท่านั้น ใช้ให้พอ อยู่ให้พอกับฐานะที่เราเป็นอยู่ก็พอแล้ว” การฝังวาทกรรมแบบนี้เข้าสู่สมองมวลชนนั้น ไม่ต่างอะไรเลยกับการพูดว่า “อย่าฝันเฟื่อง หรือทะเยอทะยานอยากอะไรไปมากกว่านี้เลย อยู่เท่าที่มีไปนั่นแหละ” การทำเช่นนี้เองก็ไม่ต่างอะไรจากการกีดกันชนชั้นล่างออกจากการมีส่วนแบบทางเศรษฐกิจในอัตราส่วนที่มากขึ้น พร้อมไปกับช่องว่างทางชนชั้นที่ลดลง

ยิ่งไปกว่านั้นด้วยความสามารถในการโฆษณาการ (เชิงบังคับ) ของรัฐบาลไทย ที่อาจจะกล่าวได้ว่าเป็นความสำเร็จระดับโลกไม่กี่ประการที่ได้รับการใช้ และบริหารอย่างได้ผลทั่วถึงมาตลอดเวลาหลายทศวรรษนี้ ก็ยังคงทำงานได้อย่างทรงประสิทธิภาพ ต่างจากการบริหารงานด้านอื่นๆ โดยสิ้นเชิง และวาทกรรมพอเพียงก็ถูกกระจาย และฝังอยู่ในจิตสำนึก, ความนึกคิดของคนไทยอย่างรวดเร็ว และแน่นหนา ราวกับว่าความเป็นไทย เกิดมาพร้อมกับสิ่งนี้ก็ไม่ปาน และนั่นก็ทำให้ความมีตัวตนของปัญหาความแตกต่างทางชนชั้นดูจะอันตรธานไป ทั้งๆ ที่มันตั้งอยู่ต่อหน้าต่อตา

กล่าวโดยสรุปก็คือ ปัญหาเรื่องความแตกต่างทางชนชั้นถูกทำให้หายไป ทั้งๆ ที่มันมีอยู่ ซึ่งนั่นส่งผลให้ฐานทางอิทธิพล ทั้งทางเศรษฐกิจ และการเมือง ของชนชั้นสูงไทยสามารถเก็บรักษาเอาไว้ได้อย่างครบถ้วน สามารถดำเนินพฤติการณ์ใดก็ได้ตามแต่ที่ตนอยากให้เป็น ทั้งนี้ทั้งนั้นคงต้องให้เครดิตกับการโฆษณาการที่ทรงประสิทธิภาพของรัฐบาลไทย, เครือข่ายนิยมเจ้า และผู้เชี่ยวชาญการท่องคาถา ที่ถูกเรียกว่านักวิชาการ หรือปัญญาชนทั้งหลายในสังคมไทยเป็นอย่างมากด้วย ที่นอกจากจะมีความสามารถในการปกปิดสิ่งที่ต้องการปกปิดได้อย่างมิดชิดงดงามแล้ว ยังสามารถปรับผิดเป็นถูก และสร้างภาษาใหม่ๆ ที่แสดงความเป็นคู่ตรงข้ามได้อย่างเจริญใจด้วย เช่น วาทกรรมพอเพียง คือ การทำอะไรก็ได้ที่ตรงกันข้ามกับความพอเพียง (โดยเฉพาะเมื่ออ้างอิงจากผู้ป่าวประกาศวาทกรรมนี้ทั้งหลาย), ประชาธิปไตยแบบไทยๆ คือ อะไรก็ได้ที่ไม่ใช่ประชาธิปไตย, หรือ สันติวิธีแบบไทยๆ คือ อะไรก็ตามที่ไม่สันติ เป็นต้น นี่คือความสามารถของการโฆษณาการไทย ที่ปกปิด และจำกัดกรอบความคิด หรือคุมความคิดให้อยู่ในกรอบที่ตนต้องการด้วย “ภาษา หรือวาทกรรม” อันทรงพลัง[5]

การรวมศูนย์ของรัฐไทย กับอิทธิพลต่อการกำหนดทิศทางเศรฐกิจ และการเมืองไทย

อิทธิพลที่มีผล หรือครอบงำการกำหนดทิศทางทางการเมือง และเศรษฐกิจของประเทศไทย (และทุกประเทศทั่วโลก) นั้น แน่นอนว่าประกอบขึ้นด้วยหลายปัจจัย อนึ่งปัจจัยหนึ่งซึ่งอาจจะกล่าวได้ว่าเป็นประเด็นที่สำคัญที่สุดที่งานชิ้นนี้จะกล่าวถึงก็คือ ลักษณะการรวมศูนย์อำนาจของรัฐไทยที่ทรงอิทธิพลมากอย่างแปลกประหลาด

รูปแบบของการปกครองรัฐนั้น หากเรามองให้อิงเข้ากับศาสนาแล้ว เราอาจจะสามารถแบ่งได้เป็น 2 จำพวกหลักๆ ก็คือ 1. รัฐที่อำนาจรัฐแยกจากศาสนา อย่างในยุโรป หรือกลุ่มที่ถูกเรียก (และเรียกตัวเองว่าชาติตะวันตก)[6] อย่าง รัฐส่วนใหญ่ในยุโรป, และ 2. รัฐที่ศาสนาอยู่เหนืออำนาจรัฐ เช่น รัฐอิสลาม ที่ใช้กฏของอิสลามมาเป็นกฏของรัฐ หรือนำมาประยุกต์เป็นกฏของรัฐ เป็นอาทิ

อนึ่ง ในส่วนหลังนี้ ก็มีการถกเถียงว่าอาจจะไม่สามารถแบ่งเป็น 2 จำพวกหลักๆ เช่นว่าได้ด้วยซ้ำ เพียงแค่จำพวกหลัง เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการพัฒนาการที่จะไปเป็นแบบจำพวกแรก เพราะยุโรปเอง ในยุคกลางก็เคยเป็นรัฐที่อิทธิพลของศาสนจักร เหนืออาณาจักรดุจเดียวกัน และเริ่มพยายามแยกตัวรัฐ ออกจากการครอบงำของศาสนาในปี ค.ศ. 1648 ภายใต้สนธิสัญญาเวสฟาเลีย (Treaty of Westphalia) แต่มาแยกตัวได้อย่างสมบูรณ์ก็ในช่วงศตวรรษที่ 20 นี้เอง[7] ฉะนั้นกรณีของรัฐอิสลามก็อาจจะเป็นไปได้ในทำนองเดียวกัน เพียงแค่เริ่มต้น และลงเอยช้ากว่าเท่านั้น

อย่างไรก็ตาม รูปแบบการใช้อำนาจรัฐของประเทศไทยนั้น มีความน่าสนใจมาก และหากกล่าวอย่างไม่เคร่งครัดก็อาจจะนับได้ว่ามีลักษณะเฉพาะตัวที่ไม่เหมือนใครในระดับหนึ่งทีเดียว เพราะประเทศไทยนั้น อำนาจของรัฐไม่ได้แยกตัวออกจากศาสนา แต่ก็ไม่ได้เป็นดั่งรัฐอิสลาม หากแต่การผนึกตัวระหว่างอำนาจรัฐไทย กับศาสนานั้น เป็นไปโดยจงใจทำงานผนึก และไม่คิดจะแยกมันออกจากกันแม้แต่น้อย เพราะตัวอำนาจรัฐไทยนั้นเข้มแข็งพอที่จะควบคุมศาสนา และองค์กรทางศาสนาได้

ประเทศไทยน่าจะเป็นไม่กี่รัฐในโลกที่อำนาจรัฐสามารถเข้าไปควบคุม และตรวจสอบองค์กรทางศาสนาได้อย่างไม่เคอะเขิน นอกจากนี้ยังดึงเอาอิทธิพลทางศาสนามาเป็นประโยชน์ต่อการบริหาร และสร้างมายาคติ (Mythology) ครอบงำทิศทางของมวลชนได้อย่างน่าพิศวง โรงเรียนที่แม้ไม่ใช่โรงเรียนวัด ก็ต้องถูกบังคับให้ร่ำเรียนวิชาทางศาสนาเป็นการเฉพาะ และต่อเนื่องยาวนาน, ไปจนถึงการใช้มโนคติของพุทธศาสนาเข้ามารณรงค์ในทางรัฐ และ/หรือเพื่อผลประโยชน์ในทิศทางแห่งรัฐ (เรื่อยไปตั้งแต่ “งดเหล้าเข้าพรรษา” ไปจนถึง “บวชเพื่อพ่อ”)

ในทางนี้เอง เราอาจจะกล่าวได้ว่า การมีอยู่ของตัวมโนคติของพุทธศาสนานั้นหาใช่ความผิดอะไรในตัวมันเองไม่ แต่การเข้ามาบริหารจัดการมัน และนำมันมาใช้ (เชิงบังคับ) ของรัฐต่างหากที่เป็นปัญหา และก่อการผูกขาดทางความคิดของประชาชน ซึ่งการจะกระทำเช่นนี้ได้นั้น รัฐต้องสามารถรวมศูนย์อำนาจได้อย่างเบ็ดเสร็จเด็ดขาดทีเดียว ซึ่งเฉพาะความแข็งแกร่งของรัฐบาลเพียงอย่างเดียวนั้นย่อมไม่อาจจะเข้มแข็งได้ถึงระดับนี้ หากแต่การมีศูนย์รวมอำนาจที่เหนือขึ้นไปกว่านั้นประกอบด้วยอีกศกหนึ่ง

นโยบายประชานิยม กับความคุ้นชินกับ “สิ่งต้องห้าม”

แม้งานชิ้นนี้จะเอ่ยถึงประชานิยม แต่ก็จะไม่ขอวิพากษ์วิจารณ์ไปว่าประชานิยมมันถูก หรือผิด แต่จะเสนอว่ามันส่งผลต่อสำนึกในเรื่องชนชั้นขึ้นมาได้อย่างไร

มโนคติของนโยบายประชานิยมแบบง่ายๆ ที่สุด และพื้นฐานที่สุดก็คือ การอัดฉีดเงินลงไปเพื่อเอาใจประชาชน ซึ่งไม่ว่าจะชอบ หรือจะเกลียดนโยบายนี้ หรือจะชอบหรือเกลียดพรรคไทยรักไทย ก็ต้องยอมรับว่าในระยะประมาณ (อย่างน้อยที่สุด) 1 ทศวรรษมานี้ “พรรคการเมือง” เริ่มต้นใช้นโยบายนี้อย่างเด่นชัดที่สุดก็คือพรรคไทยรักไทย ที่นำโดย พตร.ทักษิณ ชินวัตร (ไม่ได้แปลว่าพรรคการเมืองอื่นๆ ก่อนหน้านี้ไม่มีการใช้แนวนโยบายแบบนี้ แต่ระดับ และความเข้มข้น ซึ่งเห็นได้ชัดเจนนั้น น่าจะนับได้ว่าในสมัยรัฐบาลไทยรักไทยมีความชัดเจนมาก)

อนึ่ง การอัดฉีดเงินลงไปเอาใจประชาชนนี้ก็หมายความว่าประชาชนกลุ่มเป้าหมายนั้นก็จะได้สัมผัสกับสิ่งที่ไม่เคยได้รับมาก่อน ซึ่งเป็นไปตามธรรมชาติของมนุษย์ เมื่อคนเราได้สัมผัสกับความสะดวกสบายที่เข้ามาใหม่ ก็พร้อมจะลืมความยากลำบากที่คุ้นชินได้โดยไม่ยากนัก ซึ่งนั่นไม่ใช่เรื่องแปลกอะไร

นโยบายประชานิยมนี้เอง ทำให้ชาวบ้านที่มีฐานะยากจน (ที่มักถูกเรียกว่า “ชนชั้นล่าง, คนรากหญ้า”) ซึ่งเป็นกลุ่มเป้าหมายของพรรคไทยรักไทยได้มีโอกาสสัมผัสกับวิถีชีวิตที่ใกล้เคียงกับชนชั้นบนมากยิ่งขึ้น (หรืออีกนัยหนึ่ง ช่องแคบทางชนชั้นลดลงอย่างน้อยในทางความรู้สึกทางกาย และใจ) นั่นจึงไม่ใช่เรื่องน่าแปลกที่ชนชั้นล่างจะรัก และนิยมในพรรคไทยรักไทยเป็นหนักหนา แต่ผลที่สำคัญกว่านั้นก็คือ ปัญหาชนชั้นที่เคยขุ่นมัวจนมองไม่เห็นนั้น กลับเริ่มปรากฏขึ้นตรงหน้าได้อีก (อันที่จริงคือ มันตั้งอยู่ตรงนั้นอยู่แล้ว)[8]

แต่นั่นนับเป็น “สิ่งต้องห้าม” สำหรับชนชั้นสูง ที่ไม่ต้องการข้อเรียกร้องจากชนชั้นล่าง และไม่ต้องการให้ชนชั้นล่างมามีส่วนแบ่งทั้งทางเศรษฐกิจ และการเมืองกับพวกตน การมีอยู่ของพรรคไทยรักไทยจึงย่อมเป็นปัญหา ซึ่งสุดท้ายก็ดังที่ทราบกันด้วยประวัติศาสตร์อันใกล้นี้ วันซึ่งต้องจารึกไว้ในประวัติศาสตร์ในฐานะวันที่เกิดการรัฐประหารที่เลวร้ายที่สุดในประวัติศาสตร์ไทยก็เกิดขึ้นในวันที่ 19 กันยายน 2549 และการปะทะกันทางการเมืองก็เกิดขึ้นตามมา การเมืองของสี อันเป็นตัวแทนของชนชั้นสูง และชนชั้นล่างก็ถือกำเนิดขึ้น ซึ่งจบลงด้วยความพ่ายแพ้ และสูญเสียของกลุ่มคนเสื้อแดงซึ่งออกมาด้วยภาพสัญญะที่แทนตัวตนของชนชั้นล่าง ที่แม้โดยมากจะมาในฐานะผู้รักในตัว พตร.ทักษิณ และพรรคไทยรักไทยแต่เดิม (แม้จะรวมกลุ่มอื่นๆ ที่เคลื่อนไหวเพื่อการณ์อื่นๆ ด้วยก็ตามที) แต่แม้จะเป็นการเคลื่อนไหวเพื่อ ทักษิณ ชินวัตร คนเดียว หรือพรรคเดียวนั้น ก็แฝงถึงนัยยะของการเรียกร้องหา “เสียงอันเท่าเทียมกัน” ต่อชนชั้นสูงไว้ด้วยเช่นเดียวกัน[9]

นอกจากปัญหาของประสิทธิภาพอันสูงส่งในการโฆษณาการของรัฐ และนักวิชาการไทย ที่ทำให้เกิดความขุ่นมัว เข้าใจผิด และซุ่มซ่ามในหลักวิชาในสังคมไทยแล้ว ปัญหาทางชนชั้นที่ตามมาอีกประการหนึ่งที่มักเกิดขึ้นแทบจะเหมือนกันทั่วโลกเมื่อมีการใช้นโยบายประชานิยมก็คือ ปัญหาความแล้งน้ำใจ และไร้หลักการของชนชั้นกลาง ที่มักจะมองว่าพวกตนนั้น “สูงส่ง” กว่าชนชั้นล่าง

ปัญหาความแล้วน้ำใจ และไร้หลักวิชาที่มักเกิดขึ้นในหมู่ชนชั้นกลางทั่วโลก ซึ่งรวมถึงชนชั้นกลางไทยด้วยนั้นเป็นคำตอบที่งานชิ้นนี้มองว่าสำคัญ (อย่างน้อยที่สุด) เทียบเท่ากับอิทธิพลการโฆษณาการของรัฐ และนักวิชาการทีเดียว เพราะเงินภาษีที่เดิมทีเคยถูกนำมาใช้เพื่อบำรุงบำเรอเหล่าบรรดาชนชั้นกลาง หรือสูงในเมืองใหญ่ หรือเมืองหลวงนั้นถูกแบ่ง หรือแย่งไปโดยการนำไปใช้บำเรอชนชั้นล่างแทน ตามนโยบายประชานิยม แน่นอนนี่ย่อมหมายความว่าผลประโยชน์ทางการเมือง และเศรษฐกิจที่ชนชั้นกลางจะได้รับย่อมลดลง และก็คอยตามติดหนีบแน่นกับความจงเกลียดจงชังรัฐบาลที่หันไปเอาใจชนชั้นล่างมากกว่าพวกตน ซึ่งชนชั้นกลางในกรุงเทพฯ นั้นก็พอจะนับได้ว่าเป็นตัวอย่างอันดีของปรากฏการณ์นี้

แต่อะไรที่บอกว่าชนชั้นกลางเหล่านี้แล้งน้ำใจ และไร้หลักการ นั่นก็คือ ในหลายทศวรรษที่ผ่านมาเงินภาษีมากมายได้ถูกนำมาอัดฉีดให้กับเมืองหลวง และเมืองใหญ่ๆ มาโดยตลอด โดยเฉพาะในเมืองหลวง ทั้งการสร้างทางยกระดับ, รถไฟลอยฟ้า, รถไฟใต้ดิน, สนามบิน, ฯลฯ เงินภาษีเหล่านี้ส่วนหนึ่งนั้นแน่นนอนว่าย่อมมาจากชนชั้นล่างด้วย โดยที่ชนชั้นล่างบางคน ทั้งชีวิตไม่เคยได้มีโอกาสใช้บริการ หรือสิทธิประโยชน์เหล่านั้นเลย ซึ่งชนชั้นล่างก็ไม่ได้ว่ากล่าวอะไร (แน่นอน ก็โดนอิทธิพลการโฆษณาการที่ทรงประสิทธิภาพ จนปัญหาตรงหน้าอันตราธานไปดังกล่าวไปแล้ว) แต่พอถึงคราวจะนำภาษีต่างๆ ไปจรุงความสุข และประโยชน์ให้ชนชั้นล่างบ้าง (แน่นอนภาษีเหล่านั้นย่อมมีเม็ดเงินของชนชั้นกลาง และสูงแทรกปนอยู่ด้วย) เหล่าชนชั้นกลางในเมืองหลวงกลับกร่นด่า และเรียกร้องถึงของที่ตนเคยได้รับ ทั้งๆ ที่วางอยู่บนฐานของการเอาเปรียบชนชั้นล่างอยู่ในตัว ซึ่งก็คงจะเรียกเป็นอื่นไม่ได้นอกจากความไร้น้ำใจ และไร้หลักการอย่างน่าเหลือเชื่อนั่นเอง

ประชาธิปไตยสุดขั้ว กับรัฐสวัสดิการ: ทางออกสังคมไทย?

ความเป็นประชาธิปไตยสุดขั้ว และรัฐสวัสดิการนั้น บางท่านเมื่อได้ยินแล้วอาจถึงกับถอยหนี แต่ในที่นี้เราต้องร่วมกันมองถึงวิกฤติทางการเมืองไทยที่เกิดขึ้นอย่างตรงไปตรงมาเสียก่อนว่าวิกฤติทางการเมืองไทยนี้ทางโดยตรง และโดยอ้อมเกิดจากการสำนึกถึงปัญหาทางชนชั้นทั้งทางการเมือง และเศรษฐกิจ โดยเฉพาะในหมู่ชนชั้นล่าง ที่แม้บางคนอาจจะเคลื่อนไหวเพื่อ พตร.ทักษิณ หรือพรรคไทยรักไทย แต่การเรียกร้องเพื่อคนเพียงคนเดียวนี้เองก็วางอยู่บนฐานของเรื่องสิทธิ เสรีภาพ และความเท่าเทียมกัน ฉะนั้น เมื่อความสำนึกรู้ต่อขอบเขตอันพึงมีพึงได้ของตนเกิดขึ้นแล้ว การจะกลับไปกดให้ทิ้งสำนึกนั้นไปอีกครั้งนั้นรังแต่จะเป็นการขมวดปัญญาให้แน่นหนายิ่งขึ้นไปอีก อย่างการล้อมปราบ และฆ่ากลุ่มคนเสื้อแดงที่ผ่านมานั้น สุดท้ายแล้วก็เป็นเพียงการผลักดันให้ชนชั้นล่างไร้พื้นที่ในเชิงสาธารณะ หรืออีกความหมายหนึ่งก็คือ เป็นการบังคับอย่างไม่เปิดทางเลือกอื่นให้กับชนชั้นล่าง นอกจากการลงสู่ “ใต้ดิน” ซึ่งนั่นหมายถึงวิกฤติการที่หนักหนายิ่งขึ้นที่นอนรออยู่ในภายภาคหน้านั่นเอง หนทางออกเดียวที่พอจะสงบวิกฤติลงได้คือ ให้สิ่งที่ชนชั้นล่างสมควรจะได้ (ตั้งแต่เมื่อหลายทศวรรษก่อน) คืนไป เมื่อพวกเขารับรู้ถึงสวัสดิการที่พวกเขาเคยได้รับ ก็ต้องมอบสิ่งเหล่านี้ให้เขาอย่างแท้จริง พร้อมๆ ไปกับประชาธิปไตยจริงๆ

แน่นอนว่าหลักการพื้นฐานที่สุดของประชาธิปไตยนั้นวางอยู่บนฐานของการมีเสรีภาพ และเสมอภาค แต่ในทางความเป็นจริงแล้วไม่ว่าจะเป็นเสรีภาพ หรือเสมอภาคนั้น ก็ไม่อาจจะเป็นอิสระได้อย่างสัมบูรณ์ (เช่น ไม่สามารถมีอิสระในการยิงใครก็ได้ที่อยากยิง หรือเห็นว่าไม่ใช่พวกตน) ฉะนั้นฐานที่เป็นไปได้ที่สุดในการมีเสรีภาพในทางปฏิบัติก็คือ “การมีทางเลือกที่มากกว่าหนึ่ง (Choices) ซึ่งปัจเจกสามารถเป็นเจ้าของเหนือทางเลือกเหล่านั้นได้เหมือนๆ กัน” กล่าวในอีกนัยยะหนึ่งก็คือ “สิทธิ” คือตัวแทนของความเสมอภาค ที่วางอยู่บนฐานของเสรีภาพ (การมีตัวเลือก) ซึ่งสิ่งนี้เองก็เป็นหลักคิดพื้นฐานที่สุดในการเลือกตั้งด้วย โดยตัวเลือกขั้นพื้นฐานที่สุดนั้นต้องมีอย่างน้อยที่สุด 2 ทางเลือกคือ สิทธิในการเลือกที่จะทำอะไรสักอย่าง กับสิทธิในการเลือกที่จะไม่เลือก เช่น สิทธิที่จะเชื่อ หรือไม่เชื่อ, สิทธิที่จะเคารพ หรือไม่เคารพ เป็นต้น

เมื่อสำนึกทางความคิดได้เกิดขึ้นแล้ว การเข้าขวางย่อมเป็นทางที่สุดท้ายแล้วจะนำมาซึ่งวิกฤติที่อันตรายยิ่งขึ้นไปเรื่อยๆ ฉะนั้นทางเดียวที่ประเทศไทยจะหลุดออกจากปัญหาได้นั้นก็คือ การให้ 2 ประการที่ว่ามา ซึ่งแน่นอนว่าคำถามที่ตามมาก็คือ ประชาธิปไตยสุดขั้ว กับรัฐสวัสดิการนั้นมันไปด้วยกันหรือ?

งานชิ้นนี้ต้องการเสนอว่าไปด้วยกันได้ และอาจจะกล่าวได้ว่าไปด้วยกันได้มากที่สุด เมื่อเทียบกับระบบเศรษฐกิจการเมืองแบบอื่นๆ เลยทีเดียว ในแง่ของการเป็นซ้ายอย่างเต็มที่นั้น คงต้องยอมรับว่าไปด้วยกันกับความเป็นประชาธิปไตยอย่างสุดขั้วได้น้อยกว่า เพราะหลักการบางประการ เช่น การบังคับร่วมหมู่ (Force Collectivization) เป็นต้น ในทำนองเดียวกัน ทุนนิยมเสรี ที่ดูผิวเผินแล้วน่าจะสอดคล้องกับประชาธิปไตยอย่างสุดขั้วที่สุด ก็ไม่เคยให้ตัวเลือกแท้จริงในหลายๆ ประเด็นเลย เช่น หากเราคิดจะอยู่ในระบบทุนนิยมเสรีได้จริงๆ เราไม่เคยมีทางเลือกอื่นเลย นอกจากการดำเนินตามวิถีที่ทุนนิยมเสรีจัดวางไว้ เราต้องตั้งใจเล่าเรียน ขวนขวายหางาน โดยไม่มีทางเลือกอื่นๆ อย่างแท้จริงเลย เราไม่มีทางเลือกที่จะขี้เกียจ เพราะกลไกของระบบทุนนิยมเสรีนั้นวางอยู่บนตรรกะของการทำงานให้มากเข้าไว้ เพื่อรักษา และขยายตัวทุนนิยมเสรีเอง, หรือในแง่ความแตกต่างทางชนชั้น ทั้งในแง่สิทธิของทางเลือก, เศรษฐกิจ, และการเมือง ก็คงยากจะหลบเลี่ยงพ้นว่าเป็นระบบคิดหนึ่งที่มีปัญหาในด้านนี้ที่สุด

แน่นอนว่าตัวรัฐสวัสดิการเองก็ไม่สามารถตอบคำถาม และสนองความต้องการของประชาธิปไตยอย่างสุดขั้วได้อย่างสมบูรณ์ทุกกระเบียดนิ้ว แต่หากทุนนิยมเสรีจะถูกมองว่าไปกันได้กับประชาธิปไตยสุดขั้วแล้วล่ะก็ รัฐสวัสดิการเองก็ย่อมไปกันได้ในระดับที่ไม่แพ้กันแน่นอน แม้แต่สิ่งที่ผู้นิยมในทุนนิยมเสรีใช้โจมตีรัฐสวัสดิการมาโดยตลอดว่าเป็นระบบที่ทำให้คนขี้เกียจนั้น แท้จริงแล้วก็เป็นเพียงการหาคำอธิบายเพื่อมาอุดช่องว่างความไร้เสรีภาพในส่วนนี้ของระบอบทุนนิยมเสรีไปด้วยในตัวเสียด้วยซ้ำ และหากจะมองถึงความเข้ากัน หรือไปกันได้กับประชาธิปไตยสุดขั้วแล้ว การมีทางเลือกที่จะ “ขยัน หรือไม่ขยัน” นั้น ก็ควรจะมีได้ด้วย ที่ไม่ใช่การยัดเยียดความขยันโดยไม่เต็มใจให้กับผู้อื่นมิใช่ฤๅ[10]

---

[1]อาจจะมีข้อยกเว้นก็เพียงวิถีคิดแบบคริสต์ ที่มีแนวคิดที่สำคัญมากคือ “มนุษย์ทุกคนเท่าเทียมกันภายใต้พระผู้เป็นเจ้า” ซึ่งหลายครั้งถูกมองว่าเป็นรากฐานของแนวคิดแบบประชาธิปไตย แต่ก็มีข้อถกเถียงในแนวเห็นแย้งจากข้อเสนอนี้มากมายเช่นกัน

[2] ความแตกต่างทางรายได้ของยุโรปกลุ่มยากจนที่สุด 10% กับ รวยสุด 10%  อยู่ที่ประมาณ 8 – 10 เท่า [ดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ http://economicmiracles.com/europeincome_distribution.htm ] ในขณะที่ประเทศไทยนั้น แม้แต่กลุ่มยากจนที่สุด 20% กับรวยที่สุด 20% ยังมีความแตกต่างมากถึง 12 – 14% ซึ่งตัวเลขดังกล่าวนี้ หากจัดการกระจายตัวของประชากรแบบยุโรป คือ เป็นรวยสุด กับจนสุดอย่างละ 10% แล้ว ช่องว่างความแตกต่างก็จะยิ่งเพิ่มขึ้นอีกมาก [ดูรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่ http://www.asamedia.org/2010/05/27/1254/ ]

[3] คำของ Duncan McCargo

[4] ความจริงแล้วคติลักษณะดังกล่าวก็มีปรากฏอยู่บ้างในศาสนาคริสต์นิกายคาธอลิก ที่การทำงานหนักเกินไปเป็นบาป เนื่องจากจะทำให้เวลาที่จะอุทิศให้กับศาสนานั้นลดลง แต่กระนั้นหลักคิดสำคัญของคริสตศาสนาที่เป็นกรอบใหญ่กว่าที่ครอบคลุมอยู่ก็คือ “มนุษย์ทุกคนเท่าเทียมกันภายใต้พระผู้เป็นเจ้า” ก็ดูจะส่งผลต่ออิทธิพลในการมองเห็นปัญหาเรื่องชนชั้นได้สูงกว่ามโนคติแบบพุทธศาสนา ที่เอื้อให้เคยชินไปในความไม่เท่าเทียมอย่างเต็มที่ดังจะกล่าวต่อไป

[5] จอร์จ ออร์เวลล์ (George Orwell) เรียก “ภาษาคู่ตรงข้าม” แบบนี้ว่า Newspeak และเรียกกระบวนการคิดแบบดังกล่าวว่า “คิดสองชั้น (Doublethink)”

[6] โดยส่วนตัวแล้ว ผู้เขียนไม่เคยเห็นด้วยกับคำว่า “ชาติตะวันตก” นัก เพราะคำๆ นี้มีปัญหาในเชิงสัมพัทธนิยมที่สูงมาก เช่น ออสเตรเลีย, นิวซีแลนด์ ซึ่งจัดกันหลวมๆ ว่าอยู่ในซีกโลกตะวันออกนั้น ไม่ใช่พวก “ชาติตะวันตก?” หรือ ความสัมพัทธในเชิงพื้นที่ ที่สหรัฐอเมริกา อาจจะเป็นชาติตะวันตกเมื่อเทียบกับตำแหน่งทางภูมิศาสตร์ของไทย แต่เมื่อเทียบกับญี่ปุ่น หรือนิวซีแลนด์แล้ว ก็ใกล้เคียงกว่าที่จะนับว่าเป็นทางตะวันออก ไม่ต้องเอ่ยถึงชาติในทวีปอเมริกาใต้ ที่คงนับอเมริกาเป็น “ประเทศเหนือ” หรือ เอาเข้าจริงๆ เวลาเราพูดว่า ชาติตะวันตก ก็คงไม่ได้หมายรวมอาร์เจนติน่า หรือเปรูเข้าไปด้วย นี่คือการใช้คำที่หลวมโพรกพราก และมีปัญหาในเชิงสัมพัทธนิยมไม่น้อย

[7] ในพิธีการสถาปนาแต่งตั้งตัวเองเป็นจักรพรรดิ ของนโปเลียน โบนาปาร์ต นั้น สันตะปาปา หรือโป๊ปยังเป็นผู้สวมมงกุฏให้นโปเลียนอยู่เลย

[8] ฟังได้จากคำปราศัยบนเวทีของแกนนำกลุ่มคนเสื้อแดง ในคลิปเพลง “นักรบธุลีดิน” โดยเฉพาะนาทีที่ 04.07 – 04.49; http://www.youtube.com/watch?v=Llnt_v7AIxA

[9] ฟังได้จาก คลิป “ถามดินถามฟ้า” โดยเฉพาะนาทีที่ 01.20 – 03.33; http://www.youtube.com/watch?v=UKeA9if3vL4

[10] ขอแนะนำให้อ่านประเด็นนี้เพิ่มเติมได้ใน; Paul Larfague, The Right to Be Lazy, trans. Charles Kerr, available at http://www.marxists.org/archive/lafargue/1883/lazy/index.htm .

Filed under Political Issue · Tagged with การเมืองไทย, ความเท่าเทียม, ความเหลื่อมล้ำ, ชนชั้น, ตัวเลือก, ระบอบประชาธิปไตย, รัฐสวัสดิการ, วิกฤติ, วิกฤติการเมือง, ศาสนาพุทธ, เสรภาพ, เสื้อแดง